بررسی وضعیت آلودگی نهالستان‏های استان کردستان به نماتودهای انگل گیاهی

ابوذر قربانی1، مسلم رحیمی2، محمد زندیانی3، محمد قاسمی3، رضا قادری1

1- دانشگاه شیراز، دانشکده کشاورزی، بخش گیاهپزشکی 2- دانشگاه کردستان، دانشکده کشاورزی، بخش گیاهپزشکی 3- مدیریت حفظ نباتات استان کردستان

پنجمین همایش منطقه ای یافته های کشاورزی (غرب کشور)

چکیده

به منظور بررسی وضعیت آلودگی نهالستان‏های استان کردستان به نماتودهای انگل گیاهی، در مجموع 42 نمونه از ریزوسفر نهال‏های گردو، زردآلو، بادام، هلو، شلیل، آلوچه، گوجه سبز، انگور، گیلاس، آلبالو، سیب، گلابی و توت‏فرنگی در طی سال 1388 برداشته شد. بعد از انجام عملیات استخراج، تثبیت و تهیه اسلاید، 14 جنس شناسایی شدند که جنس Helicotylenchus با 7/66% و پس از آن Pratylenchus و Merlinius به ترتیب با 4/52% و 7/35% بیشترین پراکنش را داشتند. بر طبق نتایج این تحقیق، نهالستان‏های استان فاقد آلودگی به نماتدهای ریشه گرهی (Meloidogyne spp.) بوده، ولی جمعیت جنس‏های Pratylenchus، Helicotylenchus و Mesocriconema گاهی بالا بوده که لازم است با انجام عملیات مدیریتی مناسب از قبیل شخم زمین و کنترل علف‏های هرز کاهش یابد.


مقدمه

گونه‏های زیادی از نماتودهای
انگل گیاهی در ارتباط با نهال‏های درختان میوه گزارش شده‏اند. برخی گونه‏های Meloidogyne، Pratylenchus، Xiphinema، Criconemoides، Helicotylenchus، Hoplolaimus و Paratylenchus به عنوان انگل درختان میوه هسته‏دار
مطرح می‏باشند (Verdejo-Lucas
and Talavera, 2009). در تحقیق حاضر پراکنش نماتودهای انگل گیاهی در نهالستان‏های
استان کردستان و میانگین جمعیت تعدادی از جنس‌ها تعیین گردید.

مروری بر پژوهش‌های انجام شده

گونه‏های Meloidogyne incognita، M. javanica، Pratylenchus vulnus، P. penetrans و Criconemoides xenoplax به عنوان
انگل‏های جدی و خطرناک درختان میوه ذکر شده‏اند که باعث بروز خسارت اقتصادی در
برخی مناطق دنیا می‏گردند (McKenry, 2004). مطالعه
جامعی در ارتباط با نماتودهای انگل نهالستان در ایران صورت نگرفته و تنها یک
مطالعه، آلودگی نهال‏های زیتون استان گرگان به نژاد 2 نماتود Meloidogyne incognita و بیماریزایی نماتود بر روی آنها را بیان نموده است (حقیقی و همکاران،
1387). در استان کردستان نیز تاکنون فقط نماتودهای مرتبط با محصولاتی از قبیل گندم
(بهرامی کمانگر و همکاران، 1379)، کلزا (ناصری و همکاران، 1387) و توت‏فرنگی
(قادری و همکاران، 1387) شناسایی شده است.

مواد و روش ها

در طی پاییز سال 1388، از نهالستان‏های استان کردستان واقع
در شهرستان‏های سنندج، مریوان، دیواندره، سقز و کامیاران مجموعاً 42 نمونه خاک به
شرح زیر جمع

آوری گردید: گردو (7 نمونه)، زردآلو (5 نمونه)، بادام (4 نمونه)، هلو (4 نمونه)،
شلیل (2 نمونه)، آلوچه (3 نمونه)، گوجه سبز (3 نمونه)، انگور (3 نمونه)، گیلاس (3
نمونه)، آلبالو (1 نمونه)، سیب (3 نمونه)، گلابی (1 نمونه) و توت‏فرنگی (3 نمونه).
مراحل استخراج و تثبیت نماتودها مطابق با روش تکمیل شده دگریسه (De Grisse, 1969) انجام و سپس از آنها اسلاید دائمی
تهیه گردید. شناسایی نماتودها در سطح جنس، دامنه پراکنش و شمارش تعدادی از جنس‌های
مهم انجام گرفت. تشخیص گونه‏های متعلق به جنس‏های شناسایی شده در دست اقدام
می‏باشد.

نتایج و بحث

در این تحقیق 14 جنس از نماتودهای انگل گیاهی شناسایی شدند
(جدول 1). نکته بسیار مهم عدم آلودگی نهالستان‏های استان به نماتودهای ریشه گرهی (Meloidogyne spp.) می‏باشد، چرا که این نماتودها به
آسانی از طریق نهال‏های آلوده قابل انتقال به باغ می‏باشند. البته نماتودهای دیگری
از قبیل نماتودهای مولد زخم ریشه نیز از طریق نهال آلوده، قابلیت انتقال به باغ را
دارند اما چون این نماتودها در اغلب مزارع و باغات وجود دارند و خسارت کمتری در
مقایسه با نماتودهای ریشه گرهی دارند، لذا فقط عدم وجود نماتودهای ریشه گرهی در
خاک نهالستان، معیار صدور مجوز گواهی بهداشت می‏باشد. در هر صورت لازم است جمعیت و
خسارت نماتودهای انگل گیاهی نهالستان از طریق انجام اقداماتی از قبیل آزمایش خاک
مزارع جدید، شخم زمین و کنترل علف‌های هرز به حداقل رسانده شود. همچنین به منظور جلوگیری
از آلودگی یک نهالستان به نماتدهای ریشه گرهی اکیداً توصیه می‏گردد انتقال هر گونه
خاک، کود یا بقایای گیاهی به داخل نهالستان زیر نظر کارشناسان انجام شده و در صورت
امکان مواد مذکور توسط یک نماتودشناس مورد آزمایش قرار گیرند.

 

 

جدول 1- پراکنش نماتودهای انگل گیاهی در نهالستان‏های استان کردستان و میزان
جمعیت جنس

های دارای بیشترین پراکتدگی

تعداد در 100 سانتی‌متر مکعب خاک

میانگین در مزارع آلوده (حداقل- حداکثر)

درصد

پراکنش

جنس نماتود

 

8/23

Amplimerlinius

 

7/16

Aphelenchoides

 

1/7

Criconemoides

 

4/2

Diphterophora

 

3/14

Ditylenchus

29/3 (2- 22)

7/35

Merlinius

57/5 (2- 45)

7/66

Helicotylenchus

45/5 (3- 57)

6/28

Mesocriconema

 

1/19

Paratylenchus

 

4/2

Pratylenchoides

50/6 (2- 55)

4/52

Pratylenchus

 

8/4

Rotylenchus

 

9/11

Tylenchorhynchus

 

8/23

Xiphinema

 

تعدادی از منابع:

بهرامی کمانگر، س.،
باروتی، ش. و قاسمی، م. 1379. نماتدهای زیان

آور گندم در استان کردستان. خلاصه مقالات چهاردهمین کنگره گیاه

پزشکی ایران، جلد دوم: بیماریهای گیاهی و علفهای هرز، دانشگاه صنعتی اصفهان، صفحه
236.

حقیقی، ح.، ممقانی،
م.، تنها معافی، ز.، طاهری، ع. و رهنما، ک. 1387. آلودگی درخت زیتون (Olea europaea) به
نژاد دو نماتد Meloidogyne incognita
در منطقه گرگان. خلاصه مقالات هجدهمین کنگره گیاهپزشکی، جلد دوم: بیماری‏شناسی
گیاهی، دانشگاه بوعلی سینا، همدان. صفحه 550.

قادری، ر.، کارگربیده، ا. و
بهرامی کمانگر، س. 1387. شناسایی و تعیین پراکنش نماتدهای انگل گیاهی مزارع توت‏فرنگی
استان کردستان. خلاصه مقالات هجدهمین کنگره گیاهپزشکی، جلد دوم: بیماری‏شناسی
گیاهی، دانشگاه بوعلی سینا، همدان. صفحه 574.

ناصری، ب.، پورجم، ا. و تنها
معافی، ز. 1387. شناسایی فون نماتدهای انگل گیاهی کلزا در مناطق عمده کشت این
محصول در کشور. خلاصه مقالات هجدهمین کنگره گیاهپزشکی، جلد دوم: بیماری‏شناسی
گیاهی، دانشگاه بوعلی سینا، همدان. صفحه 560.

McKenry, M. V. 2004. Three nematode genera and the
damage they cause for plum producers. Journal of Nematology, 36, 333.
(Abstract).

Verdejo-Lucas, S. and Talavera, M.
2009. Integrated management of nematodes parasitic on Prunus spp.. In: Ciancio,
A. and Mukerji, K. G. (Eds.). Integrated management of fruit crops and forest
nematodes. Springer Publication. Pp: 177-193.